Parafia p.w. Zwiastowania NMP w Witkowie Śląskim

Zabytki sakralne parfii w Witkowie

15 lutego 2013

Artur Grabowski

Zabytki sakralne i dobra kultury parafii p.w. Zwiastowania NMP w Witkowie

Kościół p.w. Zwiastowania NMP

Malowniczo położony kościół p.w. Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny już z daleka wyróżnia się spośród wiejskich zabudowań. Widoczny dzięki strzelistej wieży przy wjeździe do Witkowa i to niemalże z każdej strony sprawia wrażenie strażnika tej miejscowości i jej mieszkańców. Wyniosłość tej sakralnej budowli, w której splata się wielka historia, dzieje znakomitego zakonu cysterskiego i losy zwyczajnych ludzi pokazuje gdzie mieści się prawdziwe centrum życia.

Witkowski kościół ten niezwykły urok zawdzięcza nie tylko dominującemu nad wsią położeniu, ale uwarunkowaniom historycznym. W średniowieczu kościoły były nie tylko domami modlitwy, w których celebrowano liturgię i głoszono wielkie dzieła Boże, ale w trudnych czasach stawały się twierdzami i to w sensie dosłownym. Zresztą podobne założenia w budowie kościołów spotykamy w wielu miejscach i nie jest to cecha właściwa tylko dla Witkowa. Jest to związane z pewnym zamysłem, który w czasach średniowiecza był żywy wśród budowniczych ówczesnych świątyń i stąd właśnie jest to zjawisko często spotykane. Należy przyjąć, że takie założenie miało wartość chrystianizacyjną w okresie kiedy ziemie te były przede wszystkim puszczą i pustkowiem. Kościoły budowane na wzgórzach często posiadały także walory obronne. Zważywszy na to, że w średniowieczu w murach Domu Bożego każdy znękany mógł uzyskać azyl i obronę, a rozlanie krwi w świątyni wiązało się z ogromnymi konsekwencjami prawno-sakramentalnymi i społecznymi, to taka lokalizacja była przemyślanym motywem i jest raczej uzasadniona. Wypływało to również ze specyfiki nadgranicznego położenia tych ziem w sąsiedztwie z Czechami, gdzie obawa przed grabieżami oraz wojnami wszelakiego rodzaju towarzyszyła mieszkańcom tych śląskich rubieży właściwie od zawsze. Z drugiej strony nie można zapomnieć także o sferze duchowej.

Na pierwsze wzmianki o witkowskim kościele napotykamy już w 1376 roku. Była to świątynia wybudowana w stylu romańskim. Już wtedy Witków był częścią dóbr klasztornych Opactwa Cystersów w Krzeszowie, do którego należały dwa miasta – Lubawka i Chełmsko Śląskie oraz 42 wsie[1]. Kościół p.w. Zwiastowania NMP w Witkowie był jedną z wielu fundacji, jakich zakon dokonywał w regionie, tworząc zręby chrześcijańskiej organizacji kościelnej na Śląsku. Był to więc efekt chrystianizacji Śląska, w której udział mieli książęta śląscy oraz zakony sprowadzane przez nich dla lepszego duchowego i materialnego rozwoju tych ziem.

Z pierwszego okresu istnienia kościoła właściwie nic się nie ostało. Obecny kształt kościół ów zawdzięcza przebudowie, która miała miejsce w latach 1707-1710. Przebudowa ta to nie tylko skutek zniszczeń jakie dokonały się w czasach wojen husyckich, reformacji i następującej po niej wojnie trzydziestoletniej, ale przede wszystkim daleko idących projektów jednego z najznamienitszych opatów Krzeszowa doby poreformacyjnej – Bernarda Rosy (1624-1696) – mnicha jednoczącego w sobie pobożność oraz arcygeniusz eksperta i mecenasa sztuki[2]. Co prawda przebudowy kościoła w Witkowie dokonali już dwaj następcy wspomnianego cystersa, ale daje się w tych planach odczuć intencje jakimi kierował się właśnie Bernard Rosa. W efekcie kościół przeobrażony został w małą perełkę baroku. Typowe romańskie wyposażenie zastąpiono pełnymi przepychu i bogatego zdobnictwa ołtarzami i figurami, które są znakomitym przykładem zakonnego warsztatu i kunsztu rzeźbiarskiego, a jednocześnie są świadectwem odrodzenia wiary katolickiej po zawierusze reformacji. Chodziło przede wszystkim o odnowę wiary i krzewienie życia według przykazań Bożych, ale i włączenie się do dzieła kontrreformacji, o próbę rekatolizacji terenów należących do krzeszowskiego opactwa. Był to czas oddechu po burzy reformacji, która dosłownie zniszczyła katolickość Śląska, a co za tym idzie naturalną jednorodność wyznaniową tych terenów. Niektórzy badacze twierdzą, iż możliwe jest, że przy wznoszeniu nowej barokowej świątyni budowniczy mogli wykorzystać także starsze elementy wystroju[3]. Jednak we wnętrzu nie znajdujemy wielu świadectw tego pierwszego okresu sprzed XVIII-wiecznej przebudowy. Po 173 latach świątynia znów zmieniła swoje oblicze. Wszystko to za sprawą ogromnego przedsięwzięcia budowlanego, którego realizacja przypadła na czas duszpasterzowania ks. Franza Jaitnera i jego poprzednika proboszcza Thiela. „Wieża w swojej wcześniejszej postaci szpeciła zewnętrzną część pięknego zwykle kościoła wsi, osadzona była przy dachu, na końcu była trochę wygięta, pokryta krótkimi pomalowanymi na czerwono gontami…”[4]. Jak wspomina proboszcz Jaitner to jak wyglądał wcześniej kościół pokazuje obraz wykonany przez opata Ildefonsa Reuschela, ostatniego 47. Opata, który aż do śmierci mieszkał w klasztorze w Krzeszowie. Obraz ten zachował się do dzisiaj wraz z jeszcze innymi fotografiami przedstawiający kościół sprzed wspomnianej XIX-wiecznej przebudowy. Przyglądając się sprawie głębiej należy stwierdzić, że przeprowadzenie tak kompleksowych robót jak budowa nowej wieży i przebudowa innych części kościoła wcale nie było łatwe. Kilka z przedstawionych projektów Rząd Królewski w Legnicy odrzucił i na nowo trzeba było się starać o kolejne. W efekcie starań podjętych przez proboszcza Franza Jaitnera wieża została podwyższona do około 19-20 metrów od stanu surowego[5]. W 1883 roku dokonano nie tylko przebudowy wieży, ale także prezbiterium. Wybudowano nową zakrystię i zmieniono przeznaczenie kilku innych pomieszczeń – starej zakrystii znajdującej się dotąd pod wieżą po prawej stronie i kostnicy, względnie pomieszczenia dla grabarzy znajdującego się również pod wieżą, ale po lewej stronie. Nowa zakrystia wybudowana w 1883 roku wcale nie przypadła do gustu ks. Jaitnerowi, gdyż była – jego zdaniem – zbyt prosta i przez to niepraktyczna. Powodem owego niezadowolenia miał być również przylegający do kościoła ankier[6]. Wykonanie wejścia od strony południowej – zbyt wąskiego – również wzbudziło jego niezadowolenie. Właściwie nie należy się temu dziwić. Franz Jaitner jako dobry gospodarz, a do tego pobożny i nad wyraz gorliwy kapłan bardzo starał się o każdy szczegół. Ale to właśnie dzięki jego zabiegom kościół w Witkowie uzyskał taki wygląd, jaki godzi się Bożemu Domowi. Koniec lat siedemdziesiątych i początek osiemdziesiątych XIX wieku to czas inwestycji także w zakresie malowideł. Zostały one wykonane w 1879 roku przez niekatolickiego malarza-samouka Fiebiga, który całą swoją pracę wykonywał pod okiem witkowskiego proboszcza. W tym samym roku wybudowane zostały również nowe organy przez firmę Schlag & Söhne ze Świdnicy. To przedsięwzięcie zostało wykonane na koszt Rządu Królewskiego w Legnicy[7]. Innymi działaniami na polu wzbogacania wyposażenia kościelnego jest wykonywanie nowych obrazów i figur, co kolejni proboszczowie skrupulatnie odnotowywali w swoich zapiskach. Do niektórych dzieł i fundacji jeszcze wrócimy w naszych rozważaniach.

Obecny kościół to świątynia zorientowana, jednonawowa z kwadratowo zakończonym prezbiterium i zakrystią od strony południowej oraz wieżą od strony zachodniej. Kościół nakryty dachami dwuspadowymi i barokowym hełmem na wieży. Wewnątrz zaś podziwiać można barokowe, a pomimo to pełne prostoty płaskie sklepienia[8]. Do kościoła przylega cmentarz przykościelny, na którym zaobserwować można pozostałości po większej nekropolii, która zamknięta została jeszcze w XIX wieku. 31 lipca 1961 roku kościół p.w. Zwiastowania NMP w Witkowie Śląskim został wpisany do rejestru zabytków „ze względu na duże wartości artystyczne i historyczne”[9], co potwierdzone zostało 15 maja 1991 roku przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Andrzeja Kubika[10].

Wnętrze kościoła parafialnego

Jak mógł wyglądać kościół wewnątrz przed przebudową z lat 1707-1710 tego niestety nie wiemy. Z całą pewnością należy przyjąć, że już od XVIII-wiecznej przebudowy szczególniejszych zmian nie było. Zmieniały się zaledwie malowidła na ścianach i dochodziły nowe sprzęty oraz dekoracje. Nie posiadamy żadnych informacji o tym jak mógł wyglądać kościół Zwiastowania NMP w wieku XVII i wcześniej. Nie zachowały się żadne przekazy ani inwentarze. Możemy jednak przypuszczać, że jako fundacja cysterska była to świątynia dopieszczona w każdym szczególe. W spadku po XVIII-wiecznej przebudowie oraz pracach budowlanych z II połowy XIX wieku kościół otrzymał nowe ołtarze i całkiem inne oblicze. Bogaty wystrój i dekoracje ołtarzy miało służyć przede wszystkim – w przekonaniu cystersów krzeszowskich – odnowie wiary, choć inicjatywach i fundacjach klasztornych można również upatrywać próbę rekatolicyzacji terenów należących do zakonu[11]. Pewne niebezpieczeństwo dla kościoła w Witkowie przyniósł rok 1810, kiedy na mocy edyktu królewskiego zlikwidowano zakony i skasowano dobra klasztorne. Na szczęście biskup wrocławski zapewniwszy wiernym Witkowa właściwą opiekę duszpasterską nie dopuścił do zniszczenia kościoła i rozgrabienia jego cennego wyposażenia – jak to bywało wówczas na Śląsku[12]. Dzięki wydanym w 1841 roku licznym dekretom zwrócono większą uwagę duchowieństwa na sztukę sakralną i dbałość o wyposażenie świątyń. To dzięki znamienitym proboszczom, wyczulonym na wartości estetyczne oraz potrzebę obrony kościelnej własności, kościół w Witkowie przeżywał swoisty renesans. Dzięki tym staraniom ocalono w dobie sekularyzacji, a potem Kulturkampfu i narodowego socjalizmu, najcenniejsze dobra kulturowe. Trudno dzisiaj, mając świadomość wielowiekowej historii witkowskiego kościoła, nie oprzeć się niezwykłemu urokowi ołtarza głównego gdy wchodzi się do wnętrza świątyni i oczom ukazuje się błyszcząca nastawa w głębi podwyższonego prezbiterium. O ołtarzach należy powiedzieć jeszcze tylko jedno. Choć obecnie w kościele znajdują się trzy ołtarze, które pozostały w spadku parafii po poprzednich stuleciach i jeden współczesny, to w latach osiemdziesiątych XIX wieku w swoich zapiskach ówczesny proboszcz Witkowa ks. Franz Jaitner wspomina jeszcze o ołtarzu poświęconym św. Janowi[13]. Dziś tego ołtarza w kościele już nie ma. Uległ on zniszczeniu i bezpowrotnie zniknął z wnętrza świątyni.

Ołtarz główny

Po przebudowie kościoła w pierwszym dziesięcioleciu XVIII wieku zmienił się także zasadniczo jego wystrój. Dotyczy to również ołtarza głównego. Zgodnie z tytułem kościoła poświęcony jest on tajemnicy Zwiastowania. Wchodząc do wnętrza Domu Bożego w głębi podwyższonego prezbiterium, do którego wiedzie pięć schodów, dostrzec możemy monumentalny – wysoki na 7 i szeroki na 5 metrów – barokowy ołtarz główny. Czas jego powstania datuje się na 1720 rok. W każdym razie na pewno był to okres następujący krótko po przebudowie kościoła w początkach XVIII wieku. Stylistyka wykonania ołtarza wskazuje na jego pochodzenie z warsztatu klasztornego[14]. Jest to najważniejszy element wyposażenia i zarazem największa ozdoba tego niewielkiego wiejskiego kościoła. Dobrze skomponowany idealnie wpisuje się we wnętrze[15].

Ołtarz główny składa się z kilku istotnych elementów – mensy zdobionej płycinami, antepedium (obecnie umieszczone na przedzie ołtarza soborowego) oraz bogato zdobionej nastawy tablicowej. W centrum nastawy ołtarza znajduje się obraz przedstawiający Zwiastowanie NMP otoczony bogatą ramą utworzoną z liści akantu[16], karbowanej wstęgi i girland owoców, kwiatów i liści. Całość dopełniają rzeźbione główki aniołów asystujących przy wspomnianej ewangelicznej scenie. W centrum obrazu znajdują się dwa putta[17] z wieńcem różanym i otwartą księgą pokrytą inskrypcją. Z prawej strony Maryja, pełna pokory i rozmodlenia, pochylająca się nad puttami. Po lewej stronie widzimy niemalże dziewczęcej urody Archanioła Gabriela z rozpostartymi skrzydłami, trzymający w dłoni gałązkę lilii. W zwieńczeniu malowidła dostrzec możemy jeszcze gołębicę – symbol Ducha Świętego – otoczoną półkolistą glorią oraz zdwojone główki aniołków. Ubiór Archanioła Gabriela to wzorzysta biała suknia pokryta barwnymi kwiatami. Maryja natomiast w szacie koloru czerwonego i błękitnego.

Ramę centralnej części retabulum[18] zamyka w kluczu kartusz z napisem „Ave Maria”. Jednak jest to dodatek współczesny, który zastąpił inny napis znajdujący się nad obrazem do końca II wojny światowej. Była to inskrypcja w języku niemieckim: „Und das Wort ist Fleisch geworden” – co znaczy „A Słowo stało się Ciałem” i jest zdaniem zaczerpniętym z prologu ewangelii wg św. Jana z rozdziału 1 werset 14. Wspomnianą różnicę z łatwością dostrzec możemy na starych fotografiach.

Obraz ołtarzowy otacza bogato zdobiona, marmoryzowana i złocona rama. U podstawy dwa klęczące anioły, na ramie główki aniołków, zaś w zwieńczeniu Bóg Ojciec tronujący na obłokach flankowany przez figurki puttów a w tle promienista gloria.

Scena Zwiastowania przedstawiona zgodnie z duchem epoki – to swoista Biblia pauperum[19]. Obraz ten – zgodnie z zaleceniami Soboru Trydenckiego – ma nie tylko wymiar dydaktyczno-pedagogiczny, ale również ma skłaniać do nowego spojrzenia, pochodzącego z wewnątrz. Ma wciągnąć widza w tajemnicę, która rozgrywa się przed jego oczyma. „Obraz na ołtarzu jest jak okno, przez które wkracza do nas rzeczywistość Boga; zasłona czasowości zostaje podniesiona a nam wolno zajrzeć do wnętrza Bożego świata”[20]. Tę specyfikę witkowskiego obrazu ołtarzowego doskonale dzisiaj widzimy. Przejmuje niezwykłą dynamiką, poprzez którą artysta chciał z pewnością zaprosić wiernych do kontemplowania tej tajemnicy.

Poniżej obrazu znajduje się predella[21] wolutowa z bogato zdobionym i półkoliście wysuniętym do przodu tabernakulum. Predella posiada trzy obrotowe nisze służące do wystawiania Najświętszego Sakramentu lub krzyża ołtarzowego. Sakramentarium poniżej predelli ozdobione jest złoconymi roślinnymi ornamentami. W zwieńczeniu tej części ołtarza znajduje się Baranek Paschalny[22]. Wiele elementów jest srebrzonych i wykonanych w różnych kolorach, ale przede wszystkim w odcieniach różu i błękitu.

Do wyposażenia ołtarza głównego należy także jeszcze jeden obraz przedstawiający również scenę Zwiastowania. Wykonany on został w stylu neogotyckim 25 marca 1886 roku na zlecenie miejscowej parafii. Autorem tego malowidła jest Ferdynand Winter, malarz historyczny z Wrocławia. Obraz przez niego wykonany kosztował 600 marek, które pochodziły z jałmużny. Sam Ferdinand Winter – jak pisze ówczesny proboszcz Witkowa ks. Franz Jaitner – ofiarował 25 marek[23]. Obraz ten był wkładany w ramę na zmianę z barokowym. Obecnie jest bez krosien i bardzo zniszczony.

Ostatnim elementem ołtarza głównego jest antepedium, które obecnie znajduje się – jak już wspomnieliśmy – na przedzie ołtarza wprowadzonego do wystroju świątyni po Soborze Watykańskim II. Wykonane jest ono w stylu neobarokowym najprawdopodobniej w II połowie XIX wieku. W prostokątnym poziomym polu znajdują się półkoliste medaliony – w centralnym miejscu monogram maryjny, zaś z boku stylizowana wić winnego grona. Medaliony wplecione są w wić akantu. Tło brązowo-czerwone, snycerka w kolorze srebrnym i złotym[24].

Ołtarz św. Józefa

Neobarokowy ołtarz boczny św. Józefa, pochodzący z trzeciego ćwierćwiecza XIX stulecia, ustawiony jest przy południowej ścianie kościoła u wejścia do prezbiterium. Jego nastawa spoczywa na sarkofagowej w formie mensie. Jest to budowla jednokondygnacyjna, trójosiowa z niszą, w której znajduje się rzeźba św. Józefa z Dzieciątkiem. Całość zwieńczona jest wyobrażeniem Boga Ojca tronującego na obłokach w promienistej glorii, pod którym widnieje zstępująca gołębica, a po bokach u szczytu nastawy cherubinki. Po bokach niszy putta trzymające girlandę kwiatową.

Św. Józef ustawiony frontalnie, w prawej ręce trzyma długą laskę zwieńczoną kwiatem lilii. Przed nim po prawej stronie stoi Dzieciątko Jezus z jabłkiem królewskim w lewej ręce, prawą mając wzniesioną w geście błogosławieństwa. Podstawę rzeźby stanowią kłębiące się obłoki z dwiema uskrzydlonymi główkami aniołków. Święty przedstawiony jest w fioletowej sukni, natomiast Dzieciątko w różowej[25].

Ołtarz Serca Bożego

Ołtarz Serca Bożego to zabytek wykonany również w stylu neobarokowym i pochodzący z 3 ćwierćwiecza XIX wieku. Usytuowany jest po północnej stronie prezbiterium. Podobnie jak ołtarz św. Józefa także i ta jednokondygnacyjna nastawa spoczywa na sarkofagowej mensie z antepedium podzielonym na trzy pola, który ozdabia płaskorzeźbiony wieniec girlandami liści laurowych na marmoryzowanym zielonkawym tle.

W centrum nastawy znajduje się nisza z rzeźbą Chrystusa, a po bokach ślimacznicowe uszy, na których umieszczono figurki puttów. Zwieńczenie nastawy w osi środkowej stanowi Oko Opatrzności Bożej w promienistej wiązkowej glorii otoczone wieńcem obłoków. W dolnej części nastawy stylizowana snycerka akantowa.

W centralnej części ołtarza Chrystus jest przedstawiony w pozycji stojącej, frontalnie. Pod stopami masyw obłoków i główki uskrzydlonych aniołków. Jest to raczej tradycyjne wyobrażenie Serca Jezusowego, w którym lewa ręka spoczywa na piersi, wskazując Serce Boże, zaś prawa uniesiona do góry w geście błogosławieństwa. Zbawiciel odziany jest w długą szatę z szerokimi rękawami w kolorze złotym[26]. Twarz postaci jest pociągła, okolona puklami długich włosów oraz brodą.

Ołtarz Matki Bożej

Przy południowej ścianie kościoła niemalże na wprost ambony znajduje się najmłodsza fundacja ołtarzowa w kościele parafialnym w Witkowie. Ołtarz pochodzi z 1952 roku. Jest pamiątką ogłoszenia przez papieża Piusa XII dogmatu o Wniebowzięciu Najświętszej Maryi Panny, co miało miejsce 1 listopada 1950 roku. Ołtarz wykonał miejscowy stolarz Wojciech Kałużny[27]. W centrum nastawy znajduje się obraz Matki Bożej Częstochowskiej ufundowany przez parafian Witkowa oraz uroczyście wprowadzony do kościoła 4 maja 1952 roku[28]. Obraz centralnie umiejscowiony w nastawie to kopia Cudownego Obrazu w złotej sukience, otoczona bogatą podwójną ramą i do tego oszklona. Nastawa posiada marmoryzacje koloru zielonkawego oraz czerwonego. Góra nastawy zwieńczona trapezowato z niewielkimi zdobnikami oraz zakończona u szczytu promienistą glorią.

Ambona

Ambona to w liturgii Kościoła miejsce głoszenia Słowa Bożego. W świątyniach katolickich najczęściej umiejscawiana bywała w północnej części – zakładając, że kościół zwrócony był ku wschodowi. Za takim ustawieniem ambony jako miejsca proklamacji Ewangelii można dostrzec piękną symbolikę: północ według słów Pisma Świętego jest krainą pozbawioną światła, miejscem nieszczęścia, spustoszenia (Iz 14,31; Jr 4,6) i chłodu. Głoszenie Dobrej Nowiny ma zatem rozproszyć ciemności. Wszystko ma stać się jasne, a chłód ma się rozwiać ożywczym słowem Chrystusa[29]. Taki zwyczaj czytania Ewangelii znany najpierw w rzymskich bazylikach z liturgii papieskiej rozprzestrzenił się w całym Kościele łacińskim, czego dowodem może być także bazylika krzeszowska czy też sam kościół parafialny w Witkowie.

Ambona witkowskiego kościoła wykonana została w stylu neobarokowym i pochodzi z trzeciego ćwierćwiecza XIX stulecia. Usytuowana jest między prezbiterium a nawą przy północnej ścianie kościoła. Nadwieszony kosz jest zbudowany na planie czworoboku. Na ściankach umieszczono owalne złocone medaliony – z maryjnym monogramem – otoczone także złoconym ornamentem roślinnym w formie stylizowanych liści akantu. Narożniki akcentowane są przez ulistnione złocone ślimacznice. Piramidalny w formie spód zakończony jest kulą ozdobioną liśćmi akantu. Kosz ambony z baldachimem łączy zaplecek, który ozdobiony jest przez ażurowy roślinny ornament w formie wici akantowych. Spód baldachimu wzbogaca ornament z symbolem IHS[30]. Wzdłuż boku baldachimu przebiega pas lambrekinowy z frędzlami. Całość zwieńczone jest pięcioma ulistnionymi ślimacznicami, na których spoczywa stylizowana półka, a na niej znajduje się rzeźba przedstawiająca Chrystusa Króla[31].

Chrzcielnica

Jednym z ważniejszych elementów wyposażenia kościoła jest chrzcielnica. W witkowskim kościele usytuowana jest ona przy ołtarzu św. Józefa. To zabytek pochodzący z pierwszej połowy XVIII wieku, bogato zdobiony i wykonany w stylu barokowym. Reprezentuje ona chrzcielnice typu kielichowego z pokrywą. Górną krawędź kolistej czaszy opasuje szeroki złocony ornament roślinny, zaś podstawę złocona dekoracja akantowa. Krótki trzon spoczywa na wtórnie zamontowanej stopniowej kolistej podstawie. Polichromię stanowi zielona i złocona marmoryzacja. Dwukondygnacyjna o dzwonowatym kształcie pokrywa jest bogato zdobiona płaskorzeźbionymi, złoconymi i srebrzonymi ornamentami z liści akantu i girland różanych. W zwieńczeniu umieszczono krzyż osadzony na wieńcu różanym[32].

Organy

W zachodniej części kościoła na podwyższonej emporze, na którą wejść można przez dawną zakrystię, znajdują się organy. To właściwy instrument liturgii Kościoła, którego brzmienie pozwala modlącemu się ludowi głębiej medytować tajemnice wiary oraz uczynić modlitwę liturgiczną bardziej wzniosłą i uroczystszą.

Odtworzenie historii organów w kościele p.w. Zwiastowania NMP w Witkowie jest bardzo trudne. Nie zachowały się bowiem informacje na temat instrumentu, jaki znajdował się w kościele przed rokiem 1870. Należy jednak uznać, że po zakończeniu przebudowy świątyni w 1710 roku organy również znajdowały się na jej wyposażeniu. Gospodarzami miejsca było wówczas Opactwo Cystersów w Krzeszowie. To z inicjatywy opactwa kościół został przebudowany i na nowo wyposażony. Właściwie w niemalże wszystkich kościołach należących do opactwa zachowały się informacje o znajdujących się w podległych jemu kościołach organach. Należy zatem przypuszczać, że w I połowie XVIII wieku także i w Witkowie taki instrument istniał. Nie znane są powody, dla których w połowie XIX wieku podjęto się budowy nowych organów.

Organy będące obecnie na wyposażeniu kościoła w Witkowie Śląskim wybudowane zostały w 1879 roku przez znaną w regionie firmę Schlag & Söhne ze Świdnicy na koszt Rządu Królewskiego w Legnicy[33]. Prace konserwatorskie przy witkowskich organach prowadzone były w marcu 1899 roku właśnie przez wspomnianą firmę Schlag & Söhne, którą reprezentowali organmistrzowie Schwarz i Krebs. Kolejna konserwacja wykonana została w kwietniu 1902 roku[34]. Podczas I wojny światowej piszczałki cynowe z prospektu zostały skonfiskowane i przeznaczone na cele wojenne. Szkody jakie wyrządził ów zabór zostały usunięte podczas naprawy dokonanej w dniach 7-22 grudnia 1925 roku przez firmę Gustav Heinze z Żar. Podczas tych prac naprawczych wykonano przegląd i konserwację organów, a nowe piszczałki prospektowe wykonane zostały z blachy cynkowej[35]. Prace przy organach prowadziła również firma Rieger z Jaegerndorf[36], ale trudno jest ustalić kiedy dokładnie. Od czasów budowy instrumentu w dyspozycji zmienione zostały dwa głosy. Świadczy o tym materiał oraz technika inna od pozostałych. Niełatwo jest ustalić kto stoi za wspomnianymi zmianami. Być może zmiany te wprowadziła właśnie firma Rieger.

Instrument znajduje się na emporze po przeciwległej stronie ołtarza głównego. Pod względem architektonicznym złożony jest z siedmiu sekcji – trzy sekcje wywyższone, arkadowe i zwieńczone gzymsem, ponad którym znajdują się naszczytniki, a nad środkową również krzyż. Sekcje łączące i skrajnie dwukondygnacyjne również zostały zwieńczone gzymsem. Dekoracja snycerska o motywach liściastych. Prospekt marmoryzowany w kolorze zielonym i brązowym, elementy zdobnicze w kolorze złotym[37]. Kontuar wbudowany jest w centralną część cokołu organów, zatem organista podczas gry zwrócony jest tyłem do ołtarza.

Brzmienie instrumentu jest odzwierciedleniem stylistyki brzmieniowej połowy XIX wieku. Organy posiadają 17 głosów, dwa manuały oraz klawiaturę pedałową i należą do grupy małych instrumentów o mechanicznej trakturze i wiatrownicach klapowozasówkowych. Specyficzną cechą tych organów jest między innymi to, że przy wejściu na emporę organową znajdują się stanowiska dla kalikantów. Obecnie organy posiadają już napęd elektryczny. Wśród zachowanych instrumentów firmy Schlag & Söhne ze Świdnicy zaliczyć go należy do szczególnie wartościowych. Do unikalnych walorów zaliczamy tu zwłaszcza jednorodny typ estetyki brzmienia. Organy w kościele p.w. Zwiastowania NMP w Witkowie Śląskim zachowały oryginalną dyspozycję wraz z obsadą pochodzącą z okresu budowy. Sposób wykonania tego instrumentu nawiązujący do XVIII-wiecznej tradycji budowy cechuje duża staranność wykonania i znakomite rozplanowanie wszystkich elementów oraz zastosowanie dobrej jakości materiałów[38]. Wszystko to sprawia, że instrument ten uznać należy za wysokiej klasy zabytek, wyróżniający się pod względem artystycznym, technicznym oraz instrumentoznawczym.


[1] Taki stan dóbr klasztornych obserwujemy w XVIII wieku. Por. D. Kudera, Krzeszów, Piechowice 1997, s. 11.

[2] M. Hirschfeld, Wybitni wierni diecezji wrocławskiej, w: 1000 Jahre Bistum Breslau. Erbe Und Auftrag der schlesischen Kirche, s. 53.

[3] J. Pilch, Zabytki architektury Dolnego Śląska, Wrocław, s. 375.

[4] Tekst z rękopisu ks. Franza Jaitnera z 23 sierpnia 1886 roku umieszczonego w szpicu wieży, tłum. Krzysztof Rudnicki.

[5] Tekst z rękopisu ks. Franza Jaitnera z 22 sierpnia 1886 roku umieszczonego w szpicu wieży, tłum. Krzysztof Rudnicki.

[6] Ankier – spotyka się też określenie kotew; to pręt stalowy wzmacniający elementy konstrukcyjne budowli, pręt poziomy ściągający elementy konstrukcji, np. przeciwległe mury, słupy czy filary, chroniąc je przed rozchyleniem. Stosowany również przy sklepieniach. Przechodził na wylot przez spinany element, końce chronione są przed wysunięciem przy pomocy tzw. przewłoczki, często widocznej po zewnętrznej stronie konstrukcji. Zob. też W. Kopaliński, Słownik Wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Warszawa 1989, s. 35.

[7] Tekst z rękopisu ks. Franza Jaitnera z 24 sierpnia 1886 roku umieszczonego w szpicu wieży, tłum. Krzysztof Rudnicki.

[8] J. Pilch, Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005, s. 511.

[9] Archiwum Parafii p.w. Zwiastowania NMP w Witkowie Śląskim, Pismo Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu L. Kl-V-1/79/61.

[10] Archiwum Parafii p.w. Zwiastowania NMP w Witkowie Śląskim, Pismo Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków we Wrocławiu nr 714/91.

[11] M. Hirschfeld, Wybitni wierni, op.cit., s. 53.

[12] S. Kaiser, Pomniki budownictwa sakralnego w diecezji wrocławskiej, w: 1000 Jahre Bistum Breslau. Erbe Und Auftrag der schlesischen Kirche, s. 223.

[13] Tekst z rękopisu ks. Franza Jaitnera z 24 sierpnia 1886 roku umieszczonego w szpicu wieży, tłum. Krzysztof Rudnicki.

[14] P. Dębski, Ekspertyza konserwatorska zabytkowych organów w kościele parafialnym p.w. Zwiastowania NMP w Witkowie Śląskim, Referat Muzyki Kościelnej Legnickiej Kurii Biskupiej, Legnica 2009, s. 2.

[15] A. Kościów, Program prac konserwatorskich barokowego ołtarza głównego z kościoła parafialnego p.w. Zwiastowania Najświętszej Marii Panny w Witkowie Śląskim, Świdnica 2009,  s. 2.

[16] Akant – to motyw zdobniczy w formie stylizowanego liścia rośliny śródziemnomorskiej znany i stosowany od czasów starożytnych w elementach architektury, a także w malarstwie wazowym i reliefie. W średniowieczu często wykorzystywany był między innymi w dekoracji rękopisów iluminowanych (XIII i XIV wiek). Jeden z najważniejszych elementów ornamentalnych w renesansie, w którym obok liścia pojawia się również forma kwiatu akantu. W epoce nowożytnej znane są aż trzy odmiany akantu. Oprócz formy liścia przybiera jeszcze formę wici roślinnej lub rozety. Akant może występować samodzielnie lub w połączeniu z innymi detalami dekoracji, np. w spływach wolutowych, w modylionach (liść akantu), jako element wypełniający płyciny (wić roślinna), w kasetonach (kwiat akantu).

[17] Putto – z jęz. wł. chłopczyk – naga pulchna postać dziecięcia występująca jako motyw dekoracyjny w malarstwie i rzeźbie okresu renesansu i baroku. Zob. szerzej: Słownik wyrazów obcych, pod. red. E. Sobol, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995, s. 924.

[18] Retabulum – nastawa ołtarza zdobiona rzeźbami i malowidłami. W okresie średniowiecza i renesansu ustawiana na mensie ołtarzowej często oddzielona od niej predellą. Od okresu baroku często jako samodzielnie stojąca, rozbudowana struktura umieszczana za ołtarzem. Zob. Słownik wyrazów obcych, op.cit., s. 964.

[19] Przyp. autora – z jęz. łac. Biblia ubogich.

[20] J. Ratzinger, Duch liturgii, Poznań 2002, s. 117.

[21] Predella – z jęz. wł,, to część ołtarza spoczywająca na mensie stanowiąca podstawę nastawy ołtarzowej czyli retabulum. Bywa dekorowana malarstwem lub rzeźbą. Predella powstała i rozwinęła się w okresie gotyku w miarę rozwoju nastaw ołtarzowych. W Kościele katolickim po Soborze Trydenckim pośrodku predelli umieszczane było często tabernakulum, a po bokach także relikwie świętych. Zob. też Słownik wyrazów obcych, op.cit., s. 892.

[22] J. Pater, Katalog ruchomych zabytków sztuki sakralnej w archidiecezji wrocławskiej, Wrocław 1982, t. II, s. 48.

[23] Tekst z rękopisu ks. Franza Jaitnera z 24 sierpnia 1886 roku umieszczonego w szpicu wieży, tłum. Krzysztof Rudnicki.

[24] J. Pater, Katalog, op.cit., s.48.

[25] Tamże s. 48.

[26] Tamże s. 48.

[27] Archiwum Parafii p.w. Zwiastowania NMP w Witkowie Śląskim, Inwentarz majątku kościelnego, fundacyjnego i plebańskiego rzymsko-katolickiego kościoła parafialnego Zwiastowania NMP w Witkowie Śl. według stanu z dnia 31 grudnia 1961 r.

[28] Kronika parafialna – Witków k. Kamiennej Góry, s. 7.

[29] J. Brinktrine, Msza święta, Warszawa 1956, ss. 93-94.

[30] W języku greckim monogram ten to pierwsze litery imienia Jezus. IHS = IHΣ: IHΣOYΣ = IESUS. IHS to zlatynizowana forma tego greckiego symbolu.

[31] J. Pater, Katalog, op.cit., s. 48.

[32] Tamże s. 48; por. też A. Król, Projekt Prac konserwatorskich i kosztorysu konserwacji chrzcielnicy drewnianej i polichromowanej dat. I poł. XVIII wieku w kościele parafialnym p.w. Zwiastowania NMP w Witkowie Śląskim, Pieszyce 2009, s. 2.

[33] Tekst z rękopisu ks. Franza Jaitnera z 24 sierpnia 1886 roku umieszczonego w szpicu wieży, tłum. Krzysztof Rudnicki. Zob. też P. Dębski, Ekspertyza, op.cit., s. 2; por. także L. Burgemeister, Orgelbau In Schlesien, Frankfurt am Main 1973, s. 327.

[34] Inskrypcja wykonana ołówkiem na odwrocie przykrywy zamykającej abstrakty nad klawiaturą pedałową.

[35] Inskrypcja wykonana ołówkiem na odwrocie przykrywy zamykającej abstrakty nad klawiaturą pedałową.

[36] Inskrypcja wykonana ołówkiem na odwrocie przykrywy zamykającej abstrakty nad klawiaturą pedałową.

[37] J. Pater, Katalog, op.cit., s. 48.

[38] P. Dębski, Ekspertyza, op.cit., s. 11.

Pozostaw komentarz

Powered by WordPress | Valid XHTML 1.0 | CSS 2.0